Elçibey’i anlamak: Bağımsızlığa adanmış bir hayat

Akademisyenlikten siyasi mahkûmluğa, bağımsızlık hareketinden cumhurbaşkanlığına uzanan bir ömür… Azerbaycan’ın ikinci Cumhurbaşkanı Ebulfez Elçibey, ülkesinin özgürlük mücadelesindeki rolü ve Türkiye ile yakınlığa verdiği önemle tarihteki yerini aldı.

Ebulfez Elçibey’in hayatı, Sovyet yönetimi altındaki Azerbaycan’dan bağımsız bir devletin kuruluş yıllarına uzanan zorlu bir dönemin hikâyesidir. Onu anlamak, fikirlerini ve mücadelesini olduğu kadar, görev yaptığı dönemin savaşını ve siyasi kırılmalarını da tanımayı gerektiriyor.

Keleki’den üniversite kürsüsüne

24 Haziran 1938’de Nahçıvan’ın Ordubad bölgesine bağlı Keleki köyünde doğan Elçibey, 1957’de Azerbaycan Devlet Üniversitesinin Şarkiyat Fakültesine girdi ve 1962’de mezun oldu. Daha sonra ülkesinin bağımsızlık hareketine öncülük edecek ismin ilk çalışma alanı, dil ve tarihti.

1963–1964 yıllarında Mısır’da Asvan Barajı’nın yapımında tercümanlık yaptı. Akademik çalışmalarını sürdürerek 1969’da Tolunoğulları Devleti üzerine hazırladığı doktora tezini tamamladı. 1968–1975 yılları arasında üniversitede Asya ve Afrika ülkeleri tarihi alanında ders verdi.

Fikirleri nedeniyle hapsedildi

Elçibey’in akademik hayatına, Sovyet yönetimine karşı savunduğu görüşler eşlik etti. Ocak 1975’te Sovyet karşıtı propaganda suçlamasıyla tutuklandı; Temmuz 1976’ya kadar cezaevinde kaldı. Mahkûmiyeti sırasında taş ocağında ağır işlerde çalıştırıldı.

Serbest bırakılmasının ardından Azerbaycan Bilimler Akademisinin Elyazmaları Enstitüsünde araştırmacı olarak çalışmaya başladı. Bilimsel çalışmalarını sürdürürken siyasi mücadelesinden de kopmadı.

Meydanlardan cumhurbaşkanlığına

1988’de Azerbaycan’da yükselen halk hareketinin önderleri arasında bulunan Elçibey, 1989’da kurulan Azerbaycan Halk Cephesinin başkanı oldu. Sovyetler Birliği’nin dağılma sürecinde ülkesinin bağımsızlığını savunan hareketin başlıca isimlerinden birine dönüştü.

7 Haziran 1992’de yapılan seçimleri kazanarak Azerbaycan’ın ikinci cumhurbaşkanı seçildi. Böylece muhalif bir akademisyen olarak başlayan mücadelesini devlet yönetimine taşıdı.

Türkiye ile yakınlaşmayı öncelik yaptı

Elçibey’in dış politikasında Türkiye özel bir yere sahipti. Cumhurbaşkanı seçilmesinin ardından ilk yurt dışı ziyaretini 24–27 Haziran 1992’de Türkiye’ye gerçekleştirdi. TBMM’deki konuşmasında Atatürk’ün yolunu izlediğini vurguladı.

Anıtkabir ziyaretinde hatıra defterine yazdığı “Senin askerin Elçibey” ifadesi, Atatürk’e bağlılığını anlatan sözlerinden biri olarak hafızalara yerleşti. Türkiye ile yakınlaşma, onun döneminde Azerbaycan dış politikasının öncelikleri arasındaydı.

Savaş ve iç siyasi krizle geçen iktidar

Elçibey, bağımsızlığını yeni kazanmış, Karabağ savaşı ve devlet kurumlarını oluşturma sorunlarıyla karşı karşıya bulunan bir ülkeyi yönetti. Döneminde millî para biriminin dolaşıma girmesi ve üniversiteye girişte test yönteminin uygulanması gibi adımlar atıldı.

Ancak cumhurbaşkanlığı uzun sürmedi. Haziran 1993’te Suret Hüseynov’un öncülüğündeki silahlı ayaklanma, yönetimi ağır bir krize sürükledi. Elçibey, aynı ay Bakü’den ayrılarak Keleki’ye gitti. Ardından gelişen süreçte Haydar Aliyev yönetimi devraldı. Elçibey’in yaklaşık bir yıllık fiilî iktidarı böylece sona erdi.

Son durağı Ankara oldu

1997’de Bakü’ye dönen Elçibey, Azerbaycan Halk Cephesi Partisinin başında siyasi faaliyetlerini sürdürdü. Hayatının son döneminde hastalıkla mücadele etti; 22 Ağustos 2000’de Ankara’daki Gülhane Askeri Tıp Akademisi Hastanesinde, 62 yaşında hayatını kaybetti. Cenazesi Bakü’ye götürülerek Fahri Hiyaban’da toprağa verildi.

Elçibey’in hayatında üniversite kürsüsü, cezaevi, meydanlar ve cumhurbaşkanlığı aynı mücadelenin farklı durakları oldu. Ardında, Azerbaycan’ın bağımsızlık tarihinden ayrı düşünülemeyecek bir siyasi yaşam ve Türkiye ile kardeşliğe verdiği önemle hatırlanan bir miras bıraktı.